Would you kindly…? (Part 3)
Η Art Deco μιλά εκ μέρους των νεκρών
Μπες στο εστιατόριο Kashmir της Rapture και μείνε ακίνητος για ένα λεπτό.
Μην πολεμήσεις κάτι. Μην ψάξεις για χρήσιμα αντικείμενα. Κοίταξε απλά τον χώρο. Το ταβάνι είναι αψιδωτό και έχει πλακάκια με γεωμετρικά σχέδια στο χρώμα του μπεζ και του χρυσού. Τα τραπέζια έχουν ακόμα λινά τραπεζομάντιλα πάνω τους και κάποια από τα ποτήρια στέκονται ακόμα όρθια. Ένας πολυέλαιος κρέμεται υπό γωνία, με τις μισές λάμπες του σπασμένες. Ρίχνει το φως που του απομένει σε ένα πάτωμα που φαίνεται πως ήταν ακριβό κάποτε και που τώρα καλύπτεται με ένα στρώμα βιολογικού υλικού που δεν θέλεις να αναλύσεις και πολύ διεξοδικά. Πίσω από τη μπάρα, τα μπουκάλια στέκονται ακόμα σε σειρά. Το συρτάρι της ταμειακής μηχανής είναι ανοιχτό. Και σωριασμένη στον απέναντι τοίχο, φορώντας ένα φόρεμα που πρέπει να κόστιζε όσο ένας μηνιαίος μισθός το 1959, βρίσκεται μια γυναίκα που έχει πεθάνει εδώ και τόσο καιρό, ώστε το παιχνίδι να μην απαιτεί από εσένα να νιώσεις κάτι γι’ αυτήν.
Το δωμάτιο είναι μια σκηνή εγκλήματος και μια χρονοκάψουλα ταυτόχρονα. Και σου λέει περισσότερα για όσα ήταν η Rapture κάποτε, αλλά και για το τι πήγε στραβά με αυτήν, απ’ όσο θα μπορούσε να σου πει οποιοδήποτε ηχητικό ημερολόγιο.
Στο Bioshock, τα στοιχεία αφήγησης στο περιβάλλον δεν διαχωρίζονται από τις επιλογές στο στυλ της αρχιτεκτονικής του. Και αυτές οι επιλογές είναι Art Deco: το κίνημα στον σχεδιασμό που άκμασε ανάμεσα στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους και που χαρακτηρίζεται από τη γεωμετρική ακρίβεια, τα πολύτιμα υλικά, τον τολμηρό στολισμό και μια σχεδόν ακραία αισιοδοξία για το μέλλον. Η Art Deco ήταν η αισθητική της φιλοδοξίας. Εμφανίστηκε στο Chrysler Building και στο πρώτο Rockefeller Center, σε υπερωκεάνια και σε σέικερ για κοκτέιλ και σε προσόψεις κινηματογράφων. Ήταν η οπτική γλώσσα μιας συγκεκριμένης στιγμής του Δυτικού πολιτισμού, όπου η τεχνολογία και το κεφάλαιο και η ανθρώπινη εφευρετικότητα έδειχναν να συμπορεύονται προς κάτι αληθινά καινούριο. Ήταν όλοι σίγουροι πως το μέλλον θα ήταν όμορφο.
Η Rapture χτίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του ‘40 από έναν άνθρωπο που είχε αυτήν ακριβώς την πεποίθηση. Ο Andrew Ryan επέλεξε την Art Deco ως μια γνήσια δήλωση των αξιών που πίστευε. Η γεωμετρική ακρίβεια εκφράζει την τάξη της λογικής. Η πληθώρα του χρυσού και του μαρμάρου εκφράζει τις ανταμοιβές των παραγωγικών κατακτήσεων. Η κλίμακα, η φιλοδοξία, η άρνηση να αφεθεί οποιαδήποτε επιφάνεια χωρίς στολισμό, όλα λένε, στην οπτική γλώσσα αυτού του κινήματος, ότι οι άντρες που έχτισαν αυτό το μέρος δεν πιστεύουν πως πρέπει να απολογούνται για την επιτυχία τους. Η Art Deco είναι, αν το καλοσκεφτείς ιστορικά, η αρχιτεκτονική του Αντικειμενισμού. Τιμά τον δημιουργό ως ξεχωριστή οντότητα, τον μάστορα των τεχνών, τον μηχανικό ως καλλιτέχνη. Η επιλογή που έκανε ο Ryan για την υποθαλάσσια ουτοπία του δεν είναι τυχαία. Είναι ένα μανιφέστο, χαραγμένο στο μάρμαρο.
Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η παρακμή της είναι τόσο ακριβής και τόσο βάναυση.
Το ευφυές στην καλλιτεχνική διεύθυνση του Bioshock, που έγινε υπό την επίβλεψη του Scott Sinclair, είναι ότι ακολούθησε την προσέγγιση της «πραγματικότητας σε επίπεδα». Τίποτα δεν έχει παρακμάσει ομοιόμορφα. Η πόλη δεν έχει απλώς γεράσει, αλλά έχει δεχτεί την επίθεση αυτού του στοιχείου που θέλησε να τιμήσει με την ύπαρξή της. Το ADAM πρόσφερε στους πολίτες της Rapture δυνάμεις που εκείνοι χρησιμοποίησαν για να επιτεθούν ο ένας στον άλλον, αλλά και στις υποδομές της πόλης. Κάποια τμήματα είναι πλημμυρισμένα και ο ωκεανός πιέζει τις ρωγμές που δεν επιδιόρθωσε κανείς, επειδή η πολιτισμένη κοινωνία που μπορεί να οργανώσει τα επισκευαστικά έργα χάθηκε. Άλλα τμήματα είναι καμμένα, ή παγωμένα, ή απλώς σκοτεινά. Και μέσα στο σκοτάδι και στα χαλάσματα, το αρχικό σχέδιο συνεχίζει να διακρίνεται αμυδρά. Μια χρυσή ζωοφόρος λάμπει ακόμα πάνω από μια σκουριασμένη πόρτα, το περίτεχνο σχέδιο ενός πατώματος εξακολουθεί να φαίνεται κάτω από τα πτώματα, μια πινακίδα που φωτίζεται με νέον συνεχίζει να διαφημίζει μια παράσταση που διακόπηκε πριν από χρόνια.
Η οπτική ένταση, ανάμεσα σε αυτό που η Rapture σχεδιάστηκε για να διακηρύξει και σε αυτό που έγινε εντέλει, είναι το βασικό θέμα του παιχνιδιού, αποτυπωμένο στην αρχιτεκτονική του. Κάθε περίτεχνη λεπτομέρεια που επιβιώνει είναι και ένα κατηγορητήριο. Όσο πιο όμορφο ήταν ένα δωμάτιο, τόσο πιο συντριπτική είναι η τωρινή του κατάσταση. Η Irrational Games κατάλαβε πως ο τρόμος είναι πιο αποτελεσματικός όταν παραβιάζει κάτι που εκτιμάς κι έτσι έκανε μεγάλη προσπάθεια να κάνει τη Rapture αληθινά όμορφη πριν αρχίσει να την καταστρέφει. Το concept art δείχνει δωμάτια που θα μπορούσαν να βρίσκονται σε ένα πολυτελές ξενοδοχείο. Και το παιχνίδι σου δείχνει τι συμβαίνει σε ένα πολυτελές ξενοδοχείο όταν οι επισκέπτες του παραφρονούν.
Τα ηχητικά ημερολόγια που βρίσκονται διασκορπισμένα σε όλη την Rapture είναι ένα ακόμα επίπεδο της θεματολογίας που πραγματεύεται το περιβάλλον και είναι αποτελεσματικά ακριβώς επειδή το παιχνίδι δεν τα χρησιμοποιεί ως αναλυτικές περιγραφές. Βρίσκεις την ηχογράφηση ενός γλύπτη που ονομάζεται Sander Cohen και από αυτήν μαθαίνεις πως ήταν ένας τιμημένος καλλιτέχνης που έχασε με εντυπωσιακό τρόπο τα λογικά του. Βρίσκεις το δωμάτιο όπου οι μαθητές του είναι θαμμένοι μέσα στον σοβά και καταλαβαίνεις ότι η τρέλα του δεν ήταν μεταφορική. Βρίσκεις ηχογραφήσεις της ερωμένης του Ryan, των εχθρών του, φυσιολογικών ανθρώπων που το μόνο που ήθελαν ήταν να ζήσουν σε ένα μέρος όπου κανείς δεν θα τους λέει τι να κάνουν, και από αυτά τα κομμάτια σχηματίζεις μια ιστορία που το παιχνίδι δεν σου παραθέτει ποτέ ρητά, επειδή δεν χρειάζεται να το κάνει. Τα αποδεικτικά στοιχεία βρίσκονται πίσω από τους τοίχους.
Κάτι ακόμα που προσφέρει η επιλογή της Art Deco, είναι η χρονολογική τοποθέτηση. Η Rapture χτίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του ‘40 και αποκλείστηκε από την επιφάνεια. Αυτή σημαίνει ότι οι πολιτιστικές αναφορές της σταμάτησαν μια συγκεκριμένη στιγμή και ό,τι υπάρχει στην πόλη εξελίχθηκε ανεξάρτητα από την μεταπολεμική κουλτούρα της Αμερικής. Η μουσική, η μόδα, η διαφήμιση, το καθημερινό λεξιλόγιο: όλα ανήκουν σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο και συντηρήθηκε υπό πίεση σαν ένα κουνούπι μέσα σε κεχριμπάρι. Όταν περιφέρεσαι στην Rapture, περιφέρεσαι σε μια έκδοση του 1959 που δεν προχώρησε ποτέ στο 1960. Σε αυτούς τους δρόμους δεν εκδηλώθηκε ποτέ το κίνημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Δεν υπήρξε η δολοφονία του Κένεντι. Δεν υπήρξε το Βιετνάμ. Οι πολίτες της Rapture γλίτωσαν από όλα αυτά, αλλά η μοίρα τους επιφύλαξε κάτι χειρότερο.
Η απομόνωση είναι έκδηλη στις λεπτομέρειες, αν τις αναζητήσεις. Οι διαφημίσεις στην Rapture εξακολουθούν να χρησιμοποιούν την γεμάτη αυτοπεποίθηση τέχνη του μεταπολεμικού εμπορίου στην Αμερική, τις έντονες γραμματοσειρές, τις εξιδανικευμένες φιγούρες, τις υποσχέσεις για μια καλύτερη ζωή μέσω του καταναλωτισμού και της τεχνολογίας. Δεν έχουν ανανεωθεί, επειδή δεν υπάρχει κανείς να τις ανανεώσει και επειδή η κοινωνία που τις δημιούργησε πίστευε, με απόλυτη ειλικρίνεια, ότι αυτές οι υποσχέσεις ήταν αληθινές. Μια διαφήμιση των Ryan Industries γράφει «A Brighter Tomorrow», ψηλά, σε έναν διάδρομο γεμάτο νεκρούς.
Αυτό είναι το στοιχείο που διαχωρίζει το Bioshock από τα περισσότερα παιχνίδια της εποχής του. Δεν σου λέει τι πρέπει να νιώσεις για την Rapture. Χτίζει την Rapture με σταθερή δομή και αρκετή τέχνη ώστε τα συναισθήματα να εμφανιστούν μόνα τους, μέσα από την ποικιλία των λεπτομερειών, μέσα από τη σταδιακή διαπίστωση ότι το συγκεκριμένο μέρος είχε λογική και ομορφιά και ανθρώπινο κόστος πριν γεμίσει με τέρατα. Τα τέρατα άλλωστε είναι οι άνθρωποι που την έχτισαν κάποτε. Αυτό είναι το θέμα. Και σε χτυπά περισσότερο από οποιαδήποτε ομιλία ή οποιοδήποτε cutscene, σε ένα δωμάτιο με λινά τραπεζομάντιλα και έναν σπασμένο πολυέλαιο και μια γυναίκα που φορούσε ένα ακριβό φόρεμα όταν πέθαινε αβοήθητη.
Ήταν μοιραίο ότι η πόλη θα καταστραφεί. Το ερώτημα που θέτει σταδιακά το παιχνίδι, μέσω της αρχιτεκτονικής της πόλης και των ερειπίων της, είναι κατά πόσο αυτό ήταν αναπόφευκτο ή κατά πόσο χρειάστηκε κάτι συγκεκριμένο για να συμβεί. Ναι. Χρειαζόταν έναν παίκτη. Χρειαζόταν εσένα. Και αυτό που ετοιμάζεται να σου πει το παιχνίδι για τον ρόλο σου σε όλο αυτό, το φυλάει για το τέλος.