Would you kindly…? (Part 2)
Ο Αντικειμενισμός κάτω από τη θάλασσα
Είναι ματαιόδοξο να πιστεύεις ότι τα προβλήματα του κόσμου προκύπτουν επειδή οι λάθος άνθρωποι κατέχουν την εξουσία.
Η Ayn Rand το πίστευε με τη βεβαιότητα ενός ανθρώπου που είχε δει το Σοβιετικό κράτος να κατάσχει το φαρμακείο της οικογένειας της όταν ήταν δώδεκα χρονών. Η φιλοσοφία της, που αποκάλεσε Αντικειμενισμό, υποστήριζε ότι το προσωπικό συμφέρον ενός ανθρώπου είναι το μόνο έντιμο ηθικό θεμέλιο, ότι ο αλτρουισμός είναι μια μορφή καταναγκασμού μεταμφιεσμένη σε αρετή και ότι ο δημιουργικός άνθρωπος, ο παραγωγός, η ιδιοφυΐα, παρασύρεται αιώνια προς τα κάτω από τη μετριότητα όσων βρίσκονται γύρω του. Το μυθιστόρημα της, Atlas Shrugged του 1957, δραματοποιεί τη θεωρία της με μια ιστορία στην οποία τα μεγαλύτερα μυαλά της ανθρωπότητας κάνουν απεργία, αποτραβιούνται από μια κοινωνία που τα εκμεταλλεύεται και βλέπουν τον πολιτισμό να καταρρέει εξαιτίας της απουσίας τους. Το βιβλίο αυτό δεν έχει σταματήσει ποτέ να εκδίδεται. Πουλά περίπου ένα εκατομμύριο αντίτυπα κάθε χρόνο. Και είναι, σύμφωνα με τον ίδιο τον Levine, η πιο άμεση φιλοσοφική έμπνευση για ολόκληρη τη θεματολογία του Bioshock.
Σε μια πρόσφατη συνέντευξη του στο Reason, ο Levine περιγράφει τη γοητεία που του άσκησε η Rand, όχι με τα συμπεράσματα που βγάζει, αλλά με τον τρόπο που σκέφτεται. Η λογική της είναι αδιαμφισβήτητη. Η γοητεία των επιχειρημάτων της είναι πραγματική. Και η περίπτωση της αποτυχημένης εφαρμογής της φιλοσοφίας της, αυτό που συμβαίνει όταν όντως προσπαθείς να χτίσεις μια κοινωνία με τις αρχές της, ήταν κάτι που κανείς δεν είχε δραματοποιήσει με σοβαρότητα. Το Bioshock το έκανε αποτυπώνοντας το όνειρο της Rand κυριολεκτικά. Αν τα μεγάλα μυαλά στα μέσα του 20ού αιώνα προσπαθούσαν όντως να ξεφύγουν από το βάρος των φόρων, των κανονισμών και της ευθύνης απέναντι στη δημοκρατία, πού θα πήγαιναν; Η απάντηση του Levine είναι: κάτω. Η Rapture είναι το Atlas Shrugged όταν μεταμορφώνεται σε μια αρχιτεκτονική δομή.
Ο Andrew Ryan δεν είναι μια παρωδία της Rand. Είναι ένας γνήσιος οραματιστής και το παιχνίδι εκλαμβάνει τόσο σοβαρά τα πιστεύω του, ώστε να τα αφήσει να αποδείξουν την αξία τους πριν τα αποδομήσει. Τα πρώτα ηχητικά ημερολόγια του, παρουσιάζουν έναν άνθρωπο πραγματικής πνευματικής δύναμης, κάποιον που είδε τις προοπτικές του ανθρώπου να στραγγαλίζονται από κυβερνήσεις και θρησκείες, και αποφάσισε να χτίσει μια εναλλακτική με τα δικά του χέρια. «In the consumer, we see the future of humanity», λέει σε ένα ημερολόγιο και μπορείς να ακούσεις το πάθος του πίσω από την υπερβολική διατύπωση. Η πόλη που έχτισε είναι μεγαλειώδης. Το πρόβλημα είναι, τι του κόστισε για να την χτίσει.
Το βασικό ελάττωμα στην Rapture του Ryan, αλλά και στο φιλοσοφικό πλαίσιο της Rand γενικότερα, είναι το ερώτημα του τι συμβαίνει με τους ανθρώπους που δεν είναι ιδιοφυΐες. Η φιλοσοφία της Rand δεν έχει ικανοποιητική απάντηση για τον εργάτη, τον υπηρέτη, τον φυσιολογικό άνθρωπο που δεν έχει τις εξαιρετικές ικανότητες που έχουν αξία στο ηθικό της σύστημα. Στο Atlas Shrugged, αυτές οι φιγούρες απουσιάζουν ή είναι απεχθείς. Στην Rapture, βρίσκονται παντού: είναι οι splicers που περιφέρονται στους ερειπωμένους διαδρόμους, οι εργάτες που έχτισαν τις υποδομές της πόλης και παγιδεύτηκαν στα βάθη του ωκεανού, χωρίς έξοδο διαφυγής όταν η οικονομία κατέρρευσε. Η Rapture του Ryan χρειαζόταν υδραυλικούς και μάγειρες και ψαράδες στον ίδιο βαθμό που χρειαζόταν οραματιστές της βιομηχανίας, και τους πρόσφερε ελευθερία χωρίς προστασία, ελευθερία χωρίς κάτι που να την στηρίζει.
Εδώ είναι που εμφανίζεται στο προσκήνιο η φιγούρα του Frank Fontaine, και το σημείο όπου η φιλοσοφική δομή του παιχνιδιού γίνεται πραγματικά περίπλοκη. Ο Fontaine είναι ένας απατεώνας που αντιλήφθηκε αμέσως το τυφλό σημείο στο οικοδόμημα του Ryan: μια κοινωνία που είναι χτισμένη πάνω στο προσωπικό όφελος, χωρίς δίχτυ ασφαλείας και χωρίς συλλογική ευθύνη, είναι μια κοινωνία που θα παράξει τους δικούς της εκμεταλλευτές. Αυτός διαχειριζόταν τη μαύρη αγορά, οργάνωνε το λαθρεμπόριο, έχτισε μια αυτοκρατορία του εγκλήματος στο κατώτερο κοινωνικό στρώμα που δημιούργησε αναπόφευκτα η φιλοσοφία του Ryan. Δεν είναι κάποιος ήρωας. Το παιχνίδι το διευκρινίζει με προσοχή. Ο Fontaine δεν είναι ο προλετάριος που θέλει να διορθώσει τον Αντικειμενισμό του Ryan. Είναι απλώς ένα διαφορετικό είδος θηρευτή, κάποιος που κατάλαβε το οικοσύστημα καλύτερα από τον αρχιτέκτονα του.
Αυτό που κατασκευάζει ο Levine μεταξύ αυτών των δύο ανθρώπων δεν είναι μια πολιτική αντιπαράθεση με κάποιον νικητή. Είναι μια παρουσίαση. Η Rapture του Ryan δεν αποτυγχάνει επειδή η φιλοσοφία της δέχεται επίθεση από εξωτερικούς παράγοντες, αλλά επειδή περιείχε, εξ αρχής, τους σπόρους της αντίφασης της. Μια πόλη χτισμένη πάνω στην ιδέα ότι κάθε άνθρωπος έχει απόλυτο δικαίωμα στην παραγωγικότητα του θα δημιουργήσει ανθρώπους σαν τον Fontaine, που δεν νιώθουν ενοχές όταν αντιμετωπίζουν τους άλλους σαν προϊόντα εκμετάλλευσης. Η λογική είναι ξεκάθαρη. Και γι’ αυτό είναι τόσο καταδικαστέα.
Το στοιχείο που επιταχύνει την κατάσταση, αυτό που μεταμορφώνει μια αποτυχημένη οικονομία σε Αποκάλυψη, είναι το ADAM. Είναι ένα γενετικό υλικό που αντλείται από τα σκουλήκια της θάλασσας και που επιτρέπει στον άνθρωπο να αναδιαμορφώσει τη βιολογία του, να αποκτήσει υπεράνθρωπες ικανότητες εις βάρος της ψυχολογικής του υγείας. Στην Rapture του Ryan, το ADAM γίνεται το απόλυτο αγαθό: είναι σπάνιο, μεταμορφώνει, εθίζει και δεν υπάρχει κανένας περιορισμός στη διάθεση του. Η ελεύθερη αγορά της γενετικής τροποποίησης δημιούργησε τους splicers, ανθρώπους που αντάλλαξαν τη λογική του για ισχύ, επειδή δεν υπήρχε τίποτα στο πλαίσιο ηθικής της Rapture που να τους πει να μην το κάνουν. Η φιλοσοφία του Ryan απαγορεύει ρητά σε οποιαδήποτε μορφή εξουσίας να πει στον άνθρωπο τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει με το σώμα του. Σύμφωνα με τη δική του λογική, ήταν σωστός. Και η πόλη έφαγε τις ίδιες της τις σάρκες.
Αυτή είναι η πιο καταστροφική φιλοσοφική κίνηση του παιχνιδιού, και είναι εύκολο να σου ξεφύγει επειδή παρουσιάζεται σε κομμάτια, μέσω των λεπτομερειών στο περιβάλλον. Εσύ ενώνεις αυτά τα κομμάτια από τα ηχητικά ημερολόγια, από την κατάσταση της αρχιτεκτονικής, από όσα έλεγαν οι κάτοικοι μεταξύ τους πριν πάνε όλα στραβά. Το Bioshock θεωρεί πως μπορείς να αντιληφθείς την κατάσταση μόνος σου, κι αυτό έχει πολύ πιο έντονο αποτέλεσμα όταν συμβαίνει σε σχέση με το να δεις ένα cutscene που σου αποκαλύπτει αυτό που πρέπει να ξέρεις. Μέχρι να καταλάβεις απόλυτα τι ήταν η Rapture και πώς κατάντησε, περπατάς ανάμεσα στα αποδεικτικά στοιχεία για ώρες.
Η ίδια η πόλη είναι το αποδεικτικό στοιχείο. Κάτι που σημαίνει πως πρέπει να μιλήσουμε για την εικόνα της πόλης και για ποιο λόγο κάθε ρωγμή στους τοίχους της είναι ακριβώς εκεί που πρέπει να βρίσκεται.